Jasna Góra (łac. Mons Clara) – sanktuarium, zespół klasztorny zakonu paulinów w Częstochowie, położony na wzgórzu Jasna Góra, którego nazwa pochodzi od nazwy klasztoru.

Jest jednym z ważniejszych miejsc kultu maryjnego i od setek lat, najważniejszym centrum pielgrzymkowym w Polsce. Na Jasnej Górze znajduje się obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, oraz zbiór wielu innych dzieł sztuki, najczęściej sakralnej, stanowiących w większości dary wotywne wiernych.

Początki istnienia klasztoru sięgają roku 1382, kiedy to książę Władysław Opolczyk sprowadził paulinów z Węgier do dawnego kościoła parafialnego na mocy dekretu książęcego z 9 sierpnia tego samego roku oraz dokonał fundacji klasztoru.

Nazwa Jasna Góra została nadana klasztorowi przez węgierskich paulinów na pamiątkę macierzystego klasztoru św. Wawrzyńca na Jasnej Górze w Budzie. Wzięła się stąd, że klasztor znajduje się na jasnym wapiennym wzgórzu położonym 293 m n.p.m.

Dwa lata później na Jasną Górę sprowadzono z Rusi obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus który według legendy namalował św. Łukasz Ewangelista na desce stołu, na którym jadła rodzina Jezusa.

W niedługim czasie klasztor zyskał rozgłos, zarówno wśród pielgrzymów, jak i wśród grabieżców. W wyniku rozbójniczego najazdu, 14 kwietnia 1430 roku obraz Czarnej Madonny został uszkodzony i ograbiony. Wspomniał o tym Jan Długosz. Prace renowacyjne przeprowadzono w Krakowie w latach 1430-1434. Ponowny wzrost ruchu pielgrzymkowego wymusił trwającą do roku 1644 rozbudowę gotyckiej kaplicy NMP o trójnawowy korpus. Budowa fortyfikacji trwała z przerwami od roku 1620 przez 28 lat.

Szczególnego znaczenia dla Polaków miejsce to nabrało podczas potopu szwedzkiego w roku 1655 oraz 1 kwietnia 1656, gdy Jan II Kazimierz Waza złożył śluby lwowskie. 16 marca 1657 przybył na Jasną Górę i tam modlił się o uratowanie Rzeczypospolitej przed protestanckimi wojskami szwedzkimi i węgierskimi. W tym dniu doszło do skutecznej obrony Krosna przed wojskami Rakoczego. Śluby lwowskie powtórzone zostały 26 sierpnia 1956 w Jasnogórskich Ślubach Narodu Polskiego, napisanych przez Stefana Wyszyńskiego 16 maja 1956.

W czasie potopu szwedzkiego wojska szwedzkie podjęły próbę opanowania klasztoru i sanktuarium. 8 listopada 1655 zażądały poddania, lecz po odmowie zakonników wycofały się następnego dnia do Wielunia. Ponowne niewpuszczenie do klasztoru Szwedów skłoniło ich do rozpoczęcia oblężenia, trwającego od 18 listopada 1655 do nocy z 26 na 27 grudnia. Pod koniec listopada Szwedzi otrzymali posiłki w postaci 600 ludzi i 3 armat. Jednak przeor zakonu, o. Augustyn Kordecki odrzucił ponowne żądanie kapitulacji po informacjach o niezadowoleniu wojsk polskich w służbie szwedzkiej. Twierdza znajdowała się pod ostrzałem, lecz szwedzkie wojska dopiero 10 grudnia sprowadziły artylerię oblężniczą, która mogłaby pomóc zdobyć klasztor. W dniu 24 grudnia o. Kordecki odrzucił kolejne żądanie poddania twierdzy. 27 grudnia Szwedzi zaprzestali oblężenia, jednakże próbowali jeszcze czterokrotnie zdobyć klasztor. Podczas oblężenia obraz nie znajdował się w klasztorze, gdyż uprzednio wywieziono go, aby nie wpadł w ręce Szwedów.

Obrona Jasnej Góry przede wszystkim była triumfem w wymiarze religijno-symbolicznym. Zdaniem niektórych, oblężenie to nie było punktem zwrotnym w przebiegu potopu szwedzkiego i nie było początkowo szeroko znanym faktem. Przeczy temu jednak fakt, że z Wielkopolski szła wyprawa na pomoc Częstochowie pod wodzą starosty babimojskiego Krzysztofa Żegockiego, która jednak dotarła na miejsce już po odejściu Szwedów.

Obraz oblężenia przypomniał, podkoloryzował i utrwalił Henryk Sienkiewicz w Potopie. Wprowadził jednak zmiany do powieści poprzez odmłodzenie Piotra Czarnieckiego, zwiększenia przewagi szwedzkiej, wprowadzenie postaci Andrzeja Kmicica, którego pierwowzór w rzeczywistości znajdował się ówcześnie na Podlasiu, wprowadzenie do powieści kolubryny i sposobu jej zniszczenia.






Plan Jasnej Góry: A – Brama Lubomirskich; B – Brama Matki Boskiej Królowej Polski; C – Brama Matki Boskiej Bolesnej; D – Brama wałowa (Brama Jagiellońska); E – Sala Maryjna; F – Bastion królewski (bastion Potockich); G – Pomnik o. Augustyna Kordeckiego; H – Skarbiec; I – Ołtarz przed szczytami; J – Bastion św. Trójcy (bastion Szaniawskich); K – Pomnik Jana Pawła II; L – Bastion Morsztynów; M – Brama Jana Pawła II (brama wjazdowa); N – Bastion św. Barbary (bastion Lubomirskich); O – Domy Muzykantów; P – Wieczernik; R – Wirydarz; S – Kaplica Jabłonowskich (kaplica Serca Pana Jezusa); T – Kaplica Denhoffów (kaplica św. Pawła Pierwszego Pustelnika); U – Wejście na wieżę; V – Kaplica św. Antoniego; W – Pokoje Królewskie; X – Bazylika; Y – Zakrystia; Z – Kaplica MB Częstochowskiej; a – Sala Rycerska; b – Wirydarz klasztorny; c – Refektarz i biblioteka; d, e – Klasztor; f – Studnia; g – Muzeum 600-lecia; h – Arsenał; i – Dziedziniec gospodarczy; j – Dziedziniec główny; k – Pomnik kard. Stefana Wyszyńskiego

ZABUDOWA

Bazylika rangę bazyliki mniejszej posiada od 1906. Wcześniej stanowiła kościół pw. Krzyża Świętego i Nawiedzenia Matki Boskiej. Najstarszą jej częścią jest prezbiterium – pierwotny murowany kościół gotycki z XV wieku, później sukcesywnie powiększany. W obecnej formie istnieje od przełomu XVII i XVIII wieku, kiedy po pożarze z 1690 została odbudowana jako trzynawowa bazylika w stylu barokowym.

Właściwie nosi nazwę Kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej, niemniej w użyciu są także inne pojęcia, jak Kaplica Cudownego Obrazu, czy Kaplica Matki Boskiej Jasnogórskiej. Kaplica znajduje się na północ od bazyliki, na wschód od dziedzińca gospodarczego, poprzedzona jest własnym dziedzińcem.

Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej uznawana jest przez wiernych za miejsce szczególne. Jan Paweł II nazwał ją w czasie 6. pielgrzymki do Polski „Ołtarzem Narodu”.

Pokoje Królewskie zostały wybudowane na planie litery „L” w 1644, jako miejsce zakwaterowania dostojników państwowych. Wynikało to z faktu, że reguła paulinów zabraniała wstępu nieduchownym na teren klasztoru. Parter zajmowała apteka, wzmiankowana w I poł. XVII wieku, zreorganizowana i poważnie unowocześniona w 1714. Obecnie na parterze tego budynku znajduje się punkt informacji turystycznej.

Jednopiętrowy budynek „Domów Muzykantów” usytuowany jest w południowej części dziedzińca gospodarczego. Wybudowany został w XVII wieku z przeznaczeniem na mieszkania dla chórzystów, a następnie – po likwidacji chóru a capella, dla członków grupy wokalno-instrumentalnej (stąd nazwa).

Muzycy byli wykonawcami krótkich utworów (intriad) w czasie odsłonięcia i zasłonięcia Obrazu, a także w czasie wizyt niektórych osobistości państwowych.

Wieczernik został zbudowany w latach 1921-1927 na miejscu dawnego cmentarza. Projektantem wieczernika był krakowski architekt Adolf Szyszko-Bohusz.

Wieczernik zamknięty jest trzema bramami od strony zachodniej, środkowa z nich zdobiona jest herbem fundatorów (tj. Potockich h. Pilawa). W środku znajduje się dość duży plac, a na ścianach południowej, wschodniej, północnej wąskie przejścia o charakterze krużganków. W wieczerniku znajduje się także – zajmująca dwie kondygnacje, kaplica. W ostatnim okresie w wieczerniku zamontowano windę umożliwiającą wjazd i zjazd z wałów niepełnosprawnym.

Wieczernik jest miejscem, gdzie udzielana jest komunia św. i spowiedź św., szczególnie w czasie znacznego napływu pielgrzymów. Rokrocznie w grudniu paulini prezentują w wieczerniku inną szopkę bożonarodzeniową. W 2008 roku została ona przeniesiona do ogrodu klasztornego gdzie zajmuje pow. 2500 m².

Kruchta z I poł. XVII w. prowadzi do bazyliki oraz do kaplicy św. Antoniego Padewskiego. W niszach kruchty znajdują się trzy rzeźby: św. Antoniego, Matki Boskiej z Dzieciątkiem, św. Pawła Pierwszego Pustelnika. Sufit i ściany tarczowe zdobią freski z 1817 (na kopule przedstawiają Koronację NMP i na drugiej św. Michała Archanioła, a na ścianach koronację obrazu).

Po południowej stronie (prawej patrząc w stronę ołtarza kaplicy) znajdują się drzwi do bazyliki. Zdobi je osiemnastowieczny (1760-1762) portal oraz stylizowane na barokowe odrzwia z II poł. XIX wieku.

Na wschodniej ścianie znajduje się neobarokowy, XVII-wieczny ołtarz kaplicy portugalskiego świętego Antoniego Padewskiego. Postać świętego znajduje się w centralnej części ołtarza; malunek osłonięty jest sukienką ze srebrnej blachy. Na bokach ołtarza znajdują rzeźby rodziców Maryi: na północnym boku Joachima, zaś na południowym Anny. Zdobienia kaplicy – freski przedstawiające życie św. Antoniego, pochodzą z XVIII wieku.

Od kruchty kaplicę oddziela XVII-wieczna krata.

Kaplica Pamięci Narodu, nosząca imię o. Kordeckiego, znajduje się w dawnej dzwonnicy, powstałej w XVII wieku, konsekrowanej na kaplicę 3 maja 1989, nad południowo-wschodnią częścią prezbiterium bazyliki.

Kaplica pełni funkcję mauzoleum – na wszystkich ścianach w oszklonych niszach umieszczono urny z prochami poległych w obronie ojczyzny Polaków (młodych powstańców powstania warszawskiego 1944, żołnierzy Armii Krajowej, zgładzonych w obozach koncentracyjnych i zagłady, a także stalinowskich łagrach) oraz ziemię z miejsc kaźni (m.in. żołnierzy powstania listopadowego, powstania styczniowego, I i II wojny światowej – spod Tobruku, Narviku, Westerplatte i in., strajkujących w Poznaniu, Radomiu, Gdańsku, na Śląsku oraz z miejsca męczeńskiej śmierci ks. Jerzego Popiełuszki).

Cała kaplica zdobiona jest wiszącymi powiększonymi replikami odznaczeń i odznak wojennych (m.in. Virtuti Militari) oraz czterema witrażami, na każdej ścianie jeden, przedstawiającymi Matkę Boską Królową Polski, MB AK-owską, MB Ostrobramską oraz MB Katyńską.

Sala, w której mieści się dzisiaj biblioteka klasztorna, jest drugim miejscem w którym przechowuje się księgozbiór jasnogórski. Poprzednio księgozbiór przechowywany był na dolnych kondygnacjach dzwonnicy (obecnej Kaplicy Pamięci Narodu), gdzie podczas gaszenia jednego z pożarów w 1690 uległ on zalaniu. Pochodząca z 1736 roku sala biblioteki znajduje się w skrzydle nowego konwentu, umieszczona nad refektarzem mieści ponad 15 tysięcy rękopisów, inkunabułów i starodruków. Wystrój pochodzi z I poł. XVIII wieku i został wykonany przez braci zakonnych, pod kierownictwem brata Grzegorza Woźniakowica (o czym informuje intarsjowany napis nad drzwiami wejściowymi). Pomieszczenie ma wysokość dwu kondygnacji. Ściany biblioteki stanowią regały na książki. Księgi przechowywane są w drewnianych futerałach – pudełkach. Wolne fragmenty ścian przesłonięte są boazeriami zdobionymi bogatą intarsją. Układ księgozbioru odzwierciedla XVIII-wieczną myśl bibliotekarską. Naprzeciw wejścia znajdują się księgi teologiczne, w tym pierwsze tłumaczenie Pisma Świętego na język polski, a każdy regał jest kolejnym działem. W regale nad drzwiami wejściowymi znajdują się tzw. księgi zakazane. W bibliotece są też dwa duże, bogato intarsjowane, stoły pochodzące z około 1730 roku. Ich rozmiar wskazuje na to, że zostały one wykonane we wnętrzu biblioteki, gdyż nie da się ich przenieść przez żaden z istniejących otworów drzwiowych ani okiennych.

Na suficie freski – centralny fresk przedstawia dyskusję teologiczną prowadzoną przez Ojców Kościoła, zaś cztery freski umieszczone w narożach przedstawiają pochwałę życia pustelniczego, alegorię mądrości, rozrywek pożytecznych i jako przeciwstawienie im hazardu. Biblioteka spełnia obecnie funkcje reprezentacyjne, w niej odbywały się spotkania z Janem Pawłem II, konferencje episkopatu Polski, przyjmowane są głowy państw oraz oficjalne delegacje. Ze względu na konieczność ochrony księgozbioru oraz wystroju wnętrza, możliwości zwiedzania biblioteki są ograniczone. Sam księgozbiór jest w trakcie mikrofilmowania.

Refektarz mieści się pod biblioteką. Kolebkowy sufit pokryty jest bogatą sztukaterią i polichromią. W przeszłości był on miejscem podejmowania koronowanych głów i wybitnych gości. W nim odbyło się przyjęcie weselne króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego z Eleonorą Austriacką.

Ze względu na regułę paulinów, nie jest on obecnie udostępniany zwiedzającym. Od 2003 w piwnicy pod refektarzem przygotowano refektarz dla oficjalnych gości klasztoru.

Jasnogórska twierdza otoczona była murem już w roku 1624, z wejściem jedynie od strony wschodniej – obecna brama Jana Pawła II – pierwotnie zwana wjazdową. Brama ta zmieniła nazwę w 1987 po ozdobieniu jej papieskim herbem i mottem Totus Tuus. Kolejne prace miały na celu wybudowanie bastionów od strony wschodniej (bastion królewski i bastion św. Trójcy), ukończone w 1631 roku. Prace te wymusiły zarazem przeniesienie bramy na stronę południową. Brama ta, zwana wałową lub Jagiellońską pierwotnie sięgała wysokości muru. Dopiero około 1670 dobudowano kolejną kondygnację, służącą jako magazyn broni i amunicji. Do niej prowadził (i w niej znajdował się mechanizm obsługujący) most zwodzony. Od strony południowej na bramie znajduje się zdobienie-malowidło przedstawiające Władysława Opolczyka założyciela zakonu paulinów w Polsce.

Budowę muru rozpoczęto w 1620, z inicjatywy króla Zygmunta III Wazy. Projekt fortyfikacji stworzył zaś królewski architekt Andree dell’Aqua, wzorując się na architektonicznych prądach włoskich i holenderskich. Miało to znaczenie nie tylko dla ochrony obrazu, czy znajdujących na terenie klasztoru darów wotywnych, ale także biegnącej w pobliżu Częstochowy granicy państwa. Po śmierci Zygmunta duży nacisk na rozwój umocnień Jasnej Góry położył jego syn Władysław IV Waza.

Kolejna brama, obecnie druga od wewnątrz, zwana bramą Matki Boskiej Bolesnej wzniesiona została w 1641 po dziesięcioletniej budowie. Przebudowano ją w 1891, z wykorzystaniem kamienia ciosanego. W okresie, gdy Jasna Góra pełniła także funkcję twierdzy brama ta była połączona mostem zwodzonym z bramą wałową i w jej obrębie wyraźnie zaznaczały się umocnienia obronne.

Dwa kolejne bastiony powstały w 1631 pod okiem Jana Zywerta – przybyłego z Krakowa muratora włoskiego pochodzenia. Wybudowano także wtedy od strony zachodniej rowem otoczonym dodatkowo wałem („sucha fosa”) o długości 5 i głębokości 6 łokci.

Wszystkie bastiony zostały wybudowane w oparciu o holenderski styl budowy umocnień zakładający użycie znacznej ilości ziemi (wytrzymalszej od innych materiałów na ataki artylerii). Wysunięcie bastionów ku przodowi umożliwiło strzelanie na tył i boki atakujących oddziałów.

W 1711 fortyfikacja jasnogórska otoczona została palisadą. W latach 1722-1723 wybudowano bramę Lubomirskich, która dziś jako pierwsza wita pielgrzymów. Prace prowadzone były przez wrocławskiego kamieniarza Jana Limbergera na koszt podkomorzego koronnego Jerzego Dominika Lubomirskiego. Bramę zdobią figury św. Pawła, św. Antoniego oraz najwyżej położona, wieńcząca bramę figura św. Michała Archanioła oraz znajdujący się bezpośrednio pod nią, w eliptycznej wnęce, obraz przedstawiający Matkę Boską Jasnogórską. Nad wejściem wyryty jest po łacinie pierwszy wers modlitwy Pod Twoją Obronę: Sub tuum praesidium.

W 1743 dokonano ostatniej rozbudowy warowni. W 1767 wybudowano kolejną bramę na przyjazd króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (który jednak na Jasną Górę nigdy nie przybył) umiejscowioną między bramą Lubomirskich, a Matki Boskiej Królewskiej. Bramę tę pierwotnie nazwano imieniem króla, lecz w 1955 zmieniono jej nazwę na Bramę Matki Boskiej Królowej Polski. Ozdobiona jest obecnie płaskorzeźbą Matki Boskiej, która to zastąpiła wizerunek Stanisława Augusta Poniatowskiego, jaki pierwotnie znajdował się nad otworem wejściowym bramy.

Decyzją Aleksandra I Pawłowicza, jako manifest siły po ogłoszeniu kapitulacji przez Jasną Górę z początkiem kwietnia 1813, rozebrano mury do wysokości pierwszego piętra 15 lipca tego samego roku. Odbudowy dokonano dopiero za panowania cara Mikołaja I Romanowa (zarazem za jego pozwoleniem, jako symbolem rzekomego poparcia dla klasztoru i kościoła), w 1843, prawie nie zmieniając wyglądu murów sprzed trzydziestu laty. Od tego czasu po dziś dzień mury nie były przebudowywane.

Jasna Góra jest najczęstszym celem pielgrzymowania w Polsce. W 2011 roku na Jasną Górę przybyło 3,2 mln pielgrzymów i turystów z 80 krajów świata. W 228 ogólnopolskich pielgrzymkach na Jasną Górę wzięło udział ponad 830 tysięcy osób. Pieszo do klasztoru przybyło 143 983 osoby.

Przy klasztorze działa hotel Dom Pielgrzyma, posiadający ponad 800 miejsc noclegowych, przyjmujący gości przez cały rok, a także Hale Noclegowe z 700 miejscami, czynne od maja do października. Obie instytucje znajdują się bardzo blisko Jasnej Góry, przy ulicy Stanisława Wyszyńskiego. Prowadzą tu także działalność sklepy spożywcze i pamiątkarskie, herbaciarnia, punkt fotograficzny, księgarnia Claromontana (od łac. Clarus Mons, tj. Jasna Góra).